Xuất khẩu thủy sản Việt Nam năm 2019 từng được kỳ vọng chạm ngưỡng 9 tỷ USD, một mục tiêu được nhắc nhiều trong ngành thời điểm đó. Nhìn lại mốc này giúp chúng ta hiểu ngành thủy sản đã vận hành thế nào, đâu là điểm mạnh và đâu là rào cản.
Bức tranh xuất khẩu thủy sản năm 2019
Thủy sản là ngành xuất khẩu nông nghiệp quan trọng của Việt Nam, kéo theo hàng triệu lao động ở vùng nuôi, chế biến và logistics. Mục tiêu 9 tỷ USD được đưa ra như một cột mốc để ngành hướng tới trong năm 2019.
Số liệu chính thức về kim ngạch từng năm do Tổng cục Hải quan và Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam công bố. Bạn đọc nên xem số liệu tại trang của VASEP để có con số cập nhật, vì chúng tôi không muốn trích dẫn từ trí nhớ.
Tôm và cá tra: hai mặt hàng chủ lực
Tôm và cá tra thường là hai nhóm đóng góp lớn trong rổ hàng thủy sản xuất khẩu. Tôm được nuôi nhiều ở Đồng bằng sông Cửu Long, từ quảng canh đến thâm canh. Cá tra tập trung ở các tỉnh ven sông Hậu.
Hai mặt hàng này có đặc điểm chung là đầu ra phụ thuộc nhiều vào thị trường quốc tế. Giá tăng giảm kéo theo thu nhập của người nuôi. Khi giá thấp, nông hộ và doanh nghiệp đều chịu áp lực.
Thị trường lớn và rào cản kỹ thuật
Thủy sản Việt đi tới nhiều thị trường lớn như Hoa Kỳ, Liên minh châu Âu, Nhật Bản, Trung Quốc và Hàn Quốc. Mỗi thị trường có hệ thống quy định riêng về dư lượng kháng sinh, vệ sinh an toàn và nguồn gốc.
Những rào cản này gọi là rào cản kỹ thuật. Doanh nghiệp không đáp ứng được có thể bị cảnh báo, kiểm tra tăng cường hoặc từ chối nhập khẩu. Muốn đi xa, doanh nghiệp và vùng nuôi phải chủ động theo dõi thay đổi quy định.
Bài học về chất lượng và truy xuất nguồn gốc
Từ thực tế ngành thủy sản, có thể rút ra ba bài học. Thứ nhất, chất lượng phải được kiểm soát từ ao nuôi, không chỉ ở nhà máy. Thứ hai, hồ sơ nuôi trồng, thức ăn, thuốc và thu hoạch phải ghi chép đầy đủ. Thứ ba, mỗi lô hàng cần truy xuất được về vùng nuôi.
Những bài học này cũng đúng với nhiều ngành khác như điều, rau quả, thịt. Bạn có thể đọc thêm về lý do ngành điều chịu sức ép tương tự ở bài xuất khẩu hạt điều Việt Nam, và bức tranh chung ở bài truy xuất nguồn gốc nông sản.
Thủy sản Việt Nam những năm sau đó
Sau 2019, ngành chịu nhiều biến động như dịch bệnh, chi phí vận chuyển, nhu cầu của thị trường. Có năm xuất khẩu tăng mạnh, có năm giảm do khó khăn chung của kinh tế thế giới. Vì số liệu thay đổi liên tục, chúng tôi khuyến khích bạn tra các báo cáo mới của hiệp hội ngành hàng thay vì dựa vào con số cũ.
Điều không đổi là yêu cầu về chất lượng và minh bạch. Người nuôi nào làm đúng quy trình và ghi chép đầy đủ sẽ có nhiều cơ hội vào chuỗi cung ứng lớn. Các bài khác về thị trường nằm trong chuyên mục Thị trường nông sản.
Vai trò của doanh nghiệp và người nuôi
Thành tích xuất khẩu không chỉ đến từ doanh nghiệp. Người nuôi trồng ở các vùng ven biển và đồng bằng là mắt xích đầu tiên. Chất lượng con giống, nguồn nước và cách chăm sóc đều ảnh hưởng đến sản phẩm cuối cùng.
Doanh nghiệp chế biến cần liên kết chặt với vùng nuôi. Hợp đồng thu mua ổn định giúp người nuôi yên tâm đầu tư, còn doanh nghiệp có nguồn hàng đều đặn.
Thách thức mà ngành cần vượt qua
Dịch bệnh trên tôm, cá là rủi ro thường trực. Biến đổi khí hậu và xâm nhập mặn cũng gây khó cho vùng nuôi. Bên cạnh đó là yêu cầu ngày càng cao của thị trường nhập khẩu về dư lượng và truy xuất.
Để thích ứng, nhiều nơi áp dụng quy trình nuôi an toàn sinh học và ghi chép chặt chẽ. Một số cơ sở đã được cấp chứng nhận theo các tiêu chuẩn quốc tế.
Nhìn lại, mốc xuất khẩu lớn cho thấy tiềm năng của ngành. Nhưng để giữ được vị thế, chất lượng và sự minh bạch vẫn là yếu tố quyết định.
Bài học cho ngành thực phẩm xuất khẩu
Từ ngành thủy sản có thể rút ra bài học chung cho nhiều mặt hàng nông sản. Chất lượng ổn định là điều kiện để giữ khách hàng. Hồ sơ minh bạch giúp vượt qua kiểm tra của nước nhập khẩu.
Doanh nghiệp cần theo dõi thường xuyên quy định mới của thị trường. Việc chuẩn bị sớm giúp tránh bị động khi tiêu chuẩn thay đổi.
Liên kết giữa vùng nuôi và nhà máy cũng là nền tảng cho thành công lâu dài.
Cuối cùng, hãy theo dõi báo cáo chính thức của hiệp hội ngành hàng để có số liệu cập nhật. Những nguồn này giúp người nuôi và doanh nghiệp lên kế hoạch sản xuất sát với nhu cầu thị trường hơn.