Mỗi sáng chợ phiên, chúng tôi vẫn gặp cảnh quen thuộc. Rau củ tươi rói, nhưng gian hàng lại lộn xộn, nên khách đi lướt qua mà chẳng ghé lại. Người bán đứng sau quầy thì mệt, vì họ nghĩ hàng đẹp là đủ. Thực tế không đơn giản như vậy. Khách đi bộ ở chợ phiên nhìn ngang nhìn dọc, và chỉ dừng chân ở những gian trông đáng tin cậy. Bài này chia sẻ những gì đội ngũ đã đúc kết qua nhiều phiên chợ, từ cách sắp hàng, giữ rau tươi cho tới chuyện đặt may tạp dề cho gian hàng.
Hợp tác xã mang nông sản ra chợ phiên thường vấp ở đâu
Chúng tôi đã đi qua nhiều phiên chợ ở các vùng trồng. Lỗi hay gặp nhất không nằm ở chất lượng hàng. Nó nằm ở cách sắp đặt. Rau củ đẹp mà xếp chồng lên nhau thì khách chẳng nhìn ra điểm gì. Họ chỉ thấy một mảng xanh đỏ lẫn lộn, rồi đi tiếp.
Rau củ đẹp nhưng gian hàng rời rạc
Gian hàng rời rạc là gian không có điểm nhấn. Khách không biết bạn bán gì, bán nhiều hay ít, có gì đặc biệt. Chúng tôi từng tư vấn cho một tổ nhóm rau lá ở ngoại thành. Họ gom hàng theo nhóm và đặt trước mỗi nhóm một tấm biển nhỏ ghi tên. Chỉ sau một phiên, số khách dừng lại xem tăng lên rõ rệt. Cách làm không tốn kém, nhưng hiệu quả thì rất thật.
Người đứng quầy quyết định niềm tin
Khách mua thực phẩm thường nhìn người đứng quầy trước khi nhìn hàng. Một người ăn mặc gọn gàng, tươi cười sẽ tạo niềm tin nhanh hơn hẳn. Đây là chỗ trang phục bắt đầu có vai trò thật sự, và chúng tôi sẽ quay lại phần này ở cuối bài.
Chuẩn bị hàng từ tối hôm trước
Phần này quyết định phần lớn công sức của cả buổi. Hàng được chuẩn bị kỹ từ tối trước sẽ đỡ rất nhiều việc vào sáng sớm. Bạn không phải vội vã cắt tỉa khi khách đã đứng chờ trước quầy.
Sơ chế, phân loại và đóng gói theo mức giá
Sơ chế là cắt tỉa, rửa sạch và bỏ phần héo úa. Phân loại là chia hàng theo kích cỡ hoặc độ đều. Đóng gói theo mức giá nghĩa là mỗi túi hay mỗi khay có một mức giá rõ ràng, để khách khỏi phải hỏi lại. Chúng tôi thường khuyên chia ba mức: loại nhỏ cho gia đình ít người, loại vừa cho bữa cơm thường ngày, và loại biếu tặng. Mỗi mức nên có một màu bao bì riêng để nhận ra từ xa.
Giữ rau tươi dưới nắng chợ
Nắng gắt là kẻ thù số một của rau lá. Chỉ vài giờ phơi nắng, rau đã rũ và mất vẻ tươi. Nên có tấm che, một khay nước để phun sương nhẹ định kỳ, và giữ hàng dư trong thùng xốp có nắp. Củ quả chịu nắng tốt hơn, nhưng vẫn nên đặt ở chỗ thoáng gió.
Bố trí quầy để khách dừng chân
Quầy đẹp không cần cầu kỳ. Quầy đẹp là quầy mà khách đứng xem thoải mái, không phải chen lấn. Việc này đòi hỏi chút tính toán về độ cao và khoảng cách giữa các khay.
Chia tầng và đặt hàng chủ lực ngang tầm mắt
Chia tầng là dùng kệ, thùng hay rổ có độ cao khác nhau, để hàng không nằm bẹp trên một mặt phẳng. Hàng chủ lực, tức loại bán chạy nhất hoặc đặc sản vùng, nên đặt ngang tầm mắt. Hàng phụ đặt ở tầng thấp hơn. Cách này giúp khách thấy điểm nhấn ngay từ lối đi.
Bảng giá viết tay hay bảng in
Bảng viết tay có cái duyên riêng, gần gũi, cho thấy người bán thật đang đứng đó. Bảng in rõ nét, đọc được từ xa và trông chuyên nghiệp hơn. Chúng tôi thường gợi ý kết hợp cả hai: bảng in cho mức giá chính, còn vài tấm viết tay ghi thông tin đặc biệt như ngày hái hay vùng trồng.
Giấy tờ và chứng nhận nên mang theo
Khách bây giờ tỉnh táo hơn trước. Họ hay hỏi nguồn gốc, và không ít người còn muốn xem giấy. Có sẵn giấy tờ, bạn trả lời ngay mà không phải lúng túng.
VietGAP, OCOP và tem truy xuất nguồn gốc
VietGAP là bộ thực hành sản xuất nông nghiệp tốt, giúp kiểm soát quy trình trồng và thu hoạch. OCOP là chương trình mỗi xã một sản phẩm, đánh giá những sản phẩm đặc trưng của địa phương. Tem truy xuất nguồn gốc cho phép khách quét mã và biết hàng đến từ đâu. Bạn chỉ nên mang giấy tờ còn hiệu lực, vì bản đã hết hạn còn gây phản tác dụng hơn là không có. Nếu muốn hiểu kỹ hơn về chứng nhận, bạn có thể đọc bài VietGAP là gì? Quy trình chứng nhận cho nông hộ trên Farm360.
Trưng bày giấy tờ gọn gàng
Đừng dán cả xấp giấy lên quầy. Chỉ cần một khung nhỏ hoặc tấm bảng gọn có logo và số hiệu chứng nhận. Bản đầy đủ để trong túi, khi khách hỏi mới lấy ra cho xem.
Trang phục của người đứng quầy
Phần này nhiều tổ nhóm hay bỏ qua, nhưng nó giúp khách phân biệt rất nhanh. Giữa hàng của hợp tác xã và hàng trôi nổi, khách thường nhìn cách người bán ăn mặc trước tiên.
Khách nhận ra hàng có tổ chức qua đâu
Một gian hàng có người mặc đồng nhất, có tên đơn vị rõ ràng sẽ khiến khách tin đây là một đơn vị bài bản. Hàng trôi nổi thường không có gì đồng bộ. Khách không cần hiểu nhiều về nông nghiệp, họ chỉ cần thấy sự nghiêm túc là đủ.
Đặt may tạp dề cho gian hàng
Tạp dề là lựa chọn gọn nhẹ, dễ mặc và dễ nhận diện. Một số tổ nhóm từng làm việc với chúng tôi đã chọn đặt may tạp dề cho gian hàng, in tên hợp tác xã và logo OCOP lên ngực hoặc lưng áo. Chất vải nên bền và dễ giặt, ít bám bẩn từ nước rau củ. Màu sáng dễ thấy từ xa, còn màu tối bớt lộ vết bẩn. Nếu cần may số lượng lớn, bạn có thể tham khảo đặt may tạp dề cho gian hàng tại đơn vị có kinh nghiệm làm đồng phục cho chợ và nhà hàng, để được tư vấn chất liệu hợp môi trường bán ngoài trời.
Khi đặt số lượng, nên lấy dư vài cái cho người phụ bán và người thay phiên. Đừng đặt đúng bằng số người đứng quầy, vì sẽ có lúc cần thay áo khi dính bẩn giữa buổi.
Cân, túi và dụng cụ cần mang theo
Chuyện nhỏ nhưng dễ làm hỏng cả buổi: cân trục trặc, hết túi, thiếu dao kéo. Gom đủ đồ từ tối hôm trước là cách an toàn nhất. Đây cũng là kinh nghiệm chúng tôi rút ra sau nhiều phiên chợ.
Cân điện tử, túi giấy và túi lưới
Cân điện tử tiện hơn cân đòn, nhưng phải có pin dự phòng, vì chợ phiên thường kéo dài. Túi giấy hợp với rau củ, nhìn sạch và giữ hàng ổn định. Túi lưới cho khách thấy rõ hàng bên trong, rất hợp với củ quả. Mang cả hai loại để khách tự chọn.
Vệ sinh tay khi bán hàng tươi sống
Bán hàng tươi sống nghĩa là tay người bán tiếp xúc với rất nhiều thứ. Khăn ướt, nước rửa tay và găng tay dùng một lần là những thứ nên có. Khách thấy bạn rửa tay trước khi đóng hàng sẽ yên tâm hơn nhiều.
Ghi chép bán hàng sau mỗi phiên
Nhiều người bán chỉ nhớ đại khái. Cuối buổi, không ai biết loại nào chạy, loại nào tồn. Ghi chép đơn giản giúp bạn rút kinh nghiệm cho phiên sau, và đó là cách một gian hàng dần ổn định.
Theo dõi mặt hàng chạy và giá khách hay mặc cả
Mỗi buổi, bạn ghi lại loại nào bán nhanh, loại nào ế. Giá nào khách hay đề nghị giảm, giá nào họ chấp nhận ngay. Những con số nhỏ này cho biết nên chuẩn bị bao nhiêu hàng cho lần sau.
Dùng số liệu phiên trước để chuẩn bị phiên sau
Đừng để sổ ghi chép nằm im. Trước phiên tiếp theo, hãy mở lại và điều chỉnh số lượng. Loại nào luôn hết sớm thì tăng lên một chút. Loại nào tồn nhiều thì giảm bớt để tránh héo hàng. Chúng tôi thấy các tổ nhóm làm đều tay việc này thường ổn định doanh thu sau vài tháng.
Sai lầm hay gặp ở phiên đầu tiên
Phiên đầu tiên thường có nhiều lỗi. Chuyện đó hoàn toàn bình thường, quan trọng là biết trước để tránh lặp lại.
Mang quá nhiều loại, không loại nào nổi bật
Đây là lỗi chúng tôi thấy nhiều nhất. Gian hàng có hai chục loại nhưng không loại nào rõ ràng. Nên bắt đầu với vài mặt hàng chủ lực, làm thật tốt, rồi mở rộng dần theo mùa vụ.
Không chuẩn bị tiền lẻ và túi đựng
Khách đưa tờ tiền lớn mà bạn không có tiền thối là mất khách ngay. Chuẩn bị sẵn tiền lẻ nhiều mệnh giá và đủ túi đựng là việc phải làm trước giờ mở bán.
Câu hỏi thường gặp
Một gian chợ phiên nên mang bao nhiêu loại nông sản?
Với phiên đầu tiên, chúng tôi khuyên khoảng ba đến năm loại. Vậy là đủ để khách có lựa chọn mà không bị quá tải. Khi đã quen việc, bạn có thể tăng dần theo mùa vụ và nhu cầu khách.
Tạp dề cho người bán nông sản nên chọn màu gì?
Màu sáng hoặc trung tính dễ nhìn từ xa và hợp với rau củ tươi. Màu tối ít lộ vết bẩn hơn. Bạn có thể chọn màu theo nhận diện của tổ nhóm để gian hàng dễ nhớ. Nếu muốn tìm hiểu thêm về cách bán hàng nông sản bền vững, bạn có thể xem bài Khoai lang tím Nhật: làm sao để có đầu ra ổn định.
Có cần đồng phục cho cả tổ khi đi chợ phiên không?
Nên có, vì đồng phục tạo cảm giác có tổ chức và đáng tin. Không cần phức tạp, chỉ cần đồng bộ về màu sắc và có tên đơn vị là đủ tạo ấn tượng tốt.
Làm sao giữ rau tươi suốt buổi chợ?
Che nắng, phun sương nhẹ định kỳ và để hàng dư trong thùng có nắp là ba việc cơ bản nhất. Đặt rau lá ở chỗ thoáng mát, tránh để trực tiếp dưới nắng gắt.
Nếu bà con đang chuẩn bị cho phiên chợ đầu tiên, hãy bắt đầu từ việc sắp xếp hàng và chọn trang phục đồng bộ. Chúng tôi luôn sẵn lòng trao đổi thêm để gian hàng của bà con gọn gàng và đáng tin hơn.