Mô hình vườn ao chuồng, hay còn gọi là VAC, là cách nhà nông tận dụng chất thải của phần này làm đầu vào cho phần kia. Làm đúng thì tiết kiệm. Làm vội thì ao hôi, chuồng ngập, vườn cằn. Dưới đây là các bước chúng tôi thấy nhiều hộ áp dụng hiệu quả.
Hiểu đúng mô hình vườn ao chuồng VAC
Mô hình vườn ao chuồng gồm ba phần gắn với nhau. Vườn cho rau, cây ăn trái. Ao cho cá và nước tưới. Chuồng cho gia súc, gia cầm và nguồn phân. Chất thải chuồng được xử lý rồi đưa xuống ao hoặc bón cho vườn.
Mô hình này không bắt buộc phải đủ ba phần ngay từ đầu. Nhiều hộ khởi đầu bằng vườn và ao, vài vụ sau mới thêm chuồng khi đã quen tay.
Khảo sát đất và nguồn nước
Trước khi đào hay xây, hãy đi một vòng khu đất sau trận mưa lớn. Bạn sẽ thấy chỗ nào đọng nước, chỗ nào thoát nhanh. Chỗ trũng hợp để đào ao. Chỗ cao ráo hợp để làm chuồng và vườn cây lâu năm.
Nguồn nước cũng cần kiểm tra. Nước giếng, kênh hay sông đều có thể dùng, nhưng nên lấy mẫu gửi cơ quan chuyên môn khi nghi ngờ nhiễm phèn, mặn hoặc nước thải công nghiệp.
Quy hoạch vườn – ao – chuồng trên bản vẽ
Hãy vẽ sơ đồ trên giấy trước khi đụng đến máy xúc. Ghi hướng gió, hướng nắng, lối đi và đường thoát nước. Chuồng nên nằm cuối hướng gió so với nhà ở. Ao nên có bờ đủ cao để không tràn vào mùa mưa.
Đừng quên chừa lối cho xe chở thức ăn và phân. Nhiều hộ làm xong mới nhận ra xe không vào được chuồng.
Chọn cây trồng và vật nuôi hợp vùng
Chọn theo điều kiện địa phương, đừng chọn theo phong trào. Vùng đất phèn không hợp với loại cây cần đất thoát nước tốt. Vùng hay ngập hợp với cá và cây chịu nước hơn.
Với vật nuôi, hãy chọn số lượng vừa sức chăm. Một đàn nhỏ nuôi kỹ thường cho kết quả tốt hơn một đàn lớn thiếu người trông. Bà con có thể tham khảo những mô hình trang trại thành công tại Việt Nam để so sánh cách chọn giống ở từng vùng.
Khép kín vòng tuần hoàn chất thải
Đây là phần quyết định mô hình có thật sự tiết kiệm hay không. Phân chuồng cần được ủ hoặc đưa qua hầm biogas trước khi bón. Đổ phân tươi thẳng xuống ao dễ làm nước thiếu oxy và cá nổi đầu.
Bùn đáy ao sau mỗi vụ có thể vét lên bón cho vườn. Nước ao giàu dinh dưỡng dùng để tưới, nhưng nên pha loãng nếu ao mới thả cá dày.
Ghi chép sổ sách trong mô hình vườn ao chuồng
Mô hình có hiệu quả hay không chỉ biết được khi có sổ sách. Mỗi vụ, hãy ghi tiền giống, thức ăn, thuốc thú y, công lao động và doanh thu. Cuối vụ trừ ra, bạn sẽ thấy phần nào lãi, phần nào đang gánh lỗ.
Sổ ghi chép còn có ích khi bạn muốn đăng ký VietGAP hoặc bán hàng có truy xuất nguồn gốc. Chuyện này có thể bắt đầu bằng một cuốn sổ tay hoặc một bảng tính đơn giản.
Những việc nên chuẩn bị song song
Trong lúc quy hoạch, bạn nên đọc kỹ bài cần chuẩn bị những gì trước khi làm mô hình vườn – ao – chuồng. Bài đó nói về vốn, giấy tờ đất, nhân lực và đầu ra, những thứ dễ bị bỏ sót khi chỉ mải nghĩ chuyện kỹ thuật.
Muốn tìm thêm hướng dẫn chung về chăn nuôi, thủy sản, bà con có thể xem chuyên mục Trang trại và hợp tác xã hoặc tài liệu của Tổ chức Nông lương Liên hợp quốc.
Dự toán chi phí và thời gian hoàn vốn
Sau khi có bản vẽ, bạn cần lập bảng chi phí cho từng hạng mục. Đào ao, xây chuồng, làm hàng rào, hệ thống nước và giống cây, giống con đều phải có dòng riêng. Ghi cả khoản dự phòng cho những việc phát sinh.
Đừng kỳ vọng thu hồi vốn ngay trong vụ đầu. Cá cần thời gian lớn, cây ăn trái cần vài năm mới cho quả ổn định. Vì vậy nên xen canh những cây ngắn ngày để có dòng tiền trong lúc chờ cây lâu năm.
Sai lầm thường gặp khi xây dựng mô hình
Sai lầm phổ biến nhất là làm quá nhiều thứ cùng lúc. Người mới thường muốn có đủ cây, cá, lợn, gà ngay năm đầu. Hệ quả là công chăm sóc bị dàn mỏng và thứ nào cũng làm dở dang.
Sai lầm thứ hai là đặt chuồng quá gần nguồn nước sinh hoạt. Chất thải thấm xuống đất có thể làm ô nhiễm giếng. Hãy giữ khoảng cách hợp lý và có hố xử lý riêng.
Sai lầm thứ ba là không hỏi ý kiến người có kinh nghiệm. Cán bộ khuyến nông địa phương thường sẵn lòng tư vấn miễn phí. Một cuộc gọi trước khi xây có thể giúp bạn tiết kiệm đáng kể.
Bảo trì mô hình sau khi hoàn thành
Mô hình vườn ao chuồng cần được bảo trì thường xuyên. Bờ ao dễ sạt lở sau mùa mưa, nên cần kiểm tra và gia cố. Mương dẫn nước cần được vét để dòng chảy không bị tắc.
Chuồng trại cần dọn sạch hằng ngày và sát trùng định kỳ. Cây trong vườn cần được tỉa cành và bón phân đúng lúc. Những việc nhỏ này làm đều sẽ giữ cho cả hệ thống vận hành trơn tru.
Mỗi cuối vụ, hãy ngồi lại xem điều gì chạy tốt và điều gì cần chỉnh. Mô hình tốt không đứng yên mà được hoàn thiện dần theo kinh nghiệm.