Ưu nhược điểm hợp tác xã là câu hỏi mà nhiều nông hộ đặt ra khi được mời tham gia. Hợp tác xã nghe thì gần gũi, nhưng không phải nơi nào cũng vận hành tốt. Bài này nhìn cả hai mặt để bà con có cơ sở quyết định.
Hợp tác xã là gì và vận hành ra sao
Hợp tác xã là tổ chức kinh tế tập thể do các thành viên tự nguyện góp vốn, góp sức để cùng làm một việc. Việc đó có thể là mua vật tư chung, bán sản phẩm chung hoặc dùng chung máy móc. Quy định chi tiết nằm trong Luật Hợp tác xã hiện hành, bà con nên đối chiếu văn bản mới nhất khi thành lập.
Điểm khác biệt cốt lõi là nguyên tắc dân chủ. Thành viên cùng bàn và quyết định các vấn đề lớn, không phụ thuộc hoàn toàn vào một chủ sở hữu.
Ưu điểm của mô hình hợp tác xã
Lợi thế lớn nhất là sức mạnh số đông. Mua vật tư số lượng lớn thường rẻ hơn mua lẻ. Bán chung một sản phẩm giúp có tiếng nói khi đàm phán với doanh nghiệp thu mua.
Hợp tác xã cũng dễ tổ chức sản xuất theo một quy trình thống nhất, như cùng làm theo VietGAP hoặc cùng gắn mã truy xuất. Một hộ đơn lẻ rất khó tự làm việc này. Ngoài ra, hợp tác xã có thể tiếp cận một số chương trình hỗ trợ dành riêng cho kinh tế tập thể, tùy chính sách từng thời kỳ và địa phương.
Nhược điểm và những giới hạn thường gặp
Hợp tác xã cũng có điểm yếu. Quản trị là chỗ hay vướng nhất. Nếu ban điều hành thiếu kỹ năng quản lý hoặc thiếu minh bạch về sổ sách, niềm tin của thành viên sẽ giảm nhanh.
Vốn góp thường nhỏ nên khả năng đầu tư lớn bị hạn chế. Quyết định tập thể đôi khi chậm hơn một doanh nghiệp tư nhân. Có nơi, thành viên bán hàng ra ngoài khi giá thị trường cao, khiến hợp tác xã thiếu hàng để thực hiện hợp đồng.
So với công ty và hộ kinh doanh
Công ty có cơ cấu quản lý rõ ràng, dễ huy động vốn và ra quyết định nhanh. Đổi lại, chủ công ty chịu trách nhiệm chính và lợi nhuận tập trung về người góp vốn nhiều.
Hộ kinh doanh cá thể linh hoạt, thủ tục gọn, nhưng quy mô nhỏ và thường chịu trách nhiệm bằng toàn bộ tài sản. Hợp tác xã nằm ở giữa: có tính tập thể, chia sẻ lợi ích theo mức độ tham gia, nhưng đòi hỏi thành viên phối hợp với nhau.
Chọn loại hình nào còn tùy mục tiêu của bạn. Cần quy mô lớn và gọi vốn bên ngoài thì công ty có thể phù hợp. Cần liên kết nhiều hộ nhỏ để bán chung thì hợp tác xã là hướng đáng cân nhắc.
Khi nào nông hộ nên lập hoặc tham gia hợp tác xã
Theo kinh nghiệm quan sát của chúng tôi, hợp tác xã phát huy khi có một nhu cầu chung rõ ràng. Ví dụ nhiều hộ cùng trồng một loại cây và cùng khó bán, như trường hợp khoai lang tím Nhật cần đầu ra ổn định. Khi đó, gom hàng và đàm phán chung mang lại lợi ích thấy ngay.
Trước khi tham gia, hãy hỏi những điều sau.
- Điều lệ hợp tác xã quy định quyền và nghĩa vụ của thành viên thế nào?
- Sổ sách thu chi có được công khai định kỳ không?
- Hợp tác xã đang có hợp đồng tiêu thụ nào chưa?
- Nếu muốn rút, thủ tục và quyền lợi ra sao?
Bà con cũng nên chuẩn bị nền tảng trước, đọc cần chuẩn bị những gì trước khi làm mô hình vườn – ao – chuồng để biết hộ mình sẵn sàng đến đâu. Xem thêm các bài khác trong chuyên mục Trang trại và hợp tác xã, và tra cứu văn bản quy định tại cổng thông tin của Bộ Nông nghiệp và Môi trường khi cần.
Những câu hỏi nên đặt ra trước khi tham gia
Trước khi góp vốn hay đăng ký làm xã viên, bạn nên hỏi rõ vài điều. Hợp tác xã hoạt động theo điều lệ nào? Quyền và nghĩa vụ của xã viên được ghi ra sao? Lợi nhuận được chia theo nguyên tắc gì?
Hãy đọc kỹ điều lệ và báo cáo hoạt động gần nhất. Một hợp tác xã minh bạch sẵn sàng đưa các tài liệu này cho người quan tâm.
Dấu hiệu của một hợp tác xã hoạt động tốt
Một hợp tác xã tốt thường họp xã viên định kỳ và công khai tài chính. Ban quản lý được bầu chọn rõ ràng. Xã viên biết sản phẩm của mình được bán ở đâu, giá bao nhiêu.
Ngoài ra, hợp tác xã nên có ít nhất một đầu ra ổn định, chẳng hạn hợp đồng với siêu thị hoặc doanh nghiệp chế biến. Nếu mọi thứ chỉ dừng ở bán qua thương lái, lợi thế so với hộ riêng lẻ sẽ không nhiều.
Cuối cùng, hãy cân nhắc năng lực của người điều hành. Mô hình nào cũng cần người biết quản lý, biết làm việc với đối tác và giữ được niềm tin của xã viên. Thiếu điều này, ưu điểm trên giấy khó thành hiện thực.