Nhiều bà con hỏi chúng tôi một câu rất thẳng: nuôi dê có đáng làm không, và nên bắt đầu từ đâu? Mô hình trang trại nuôi dê là chăn nuôi tập trung, có chuồng trại riêng và nguồn thức ăn ổn định. Với hộ có đất đồi, đây là lựa chọn đáng cân nhắc.
Bài viết dưới đây đi từ những việc cơ bản nhất, kèm vài ví dụ lấy từ ruộng vườn và chuồng trại mà đội ngũ đã tiếp xúc.
Mô hình trang trại nuôi dê là gì và vì sao nhiều nhà vườn chọn
Khác với việc nuôi vài con dê thả quanh nhà, trang trại nuôi dê được làm theo quy mô, có khu ở, khu đẻ, khu cách ly và kế hoạch thức ăn cụ thể. Nhiều hộ bắt đầu từ vài chục con, rồi mở rộng dần khi đã quen việc.
Vì sao dê được ưa chuộng? Vốn đầu tư thấp hơn bò. Dê sinh sản nhanh, mỗi lứa thường đẻ một đến hai con. Dê cũng ăn được nhiều loại thức ăn mà bò khó dùng hiệu quả, như cỏ dại trên đồi và lá cây.
Ai nên tham khảo mô hình này? Thường là ba nhóm: hộ nông dân muốn chuyển khỏi cây năng suất thấp, hộ có sẵn đất đồi hoặc đất ven rừng, và người về quê khởi nghiệp với vốn vừa phải.
Các hình thức nuôi dê đang phổ biến
Trên thực tế có bốn cách nuôi chính. Mỗi cách hợp với một điều kiện khác nhau, nên cần chọn đúng trước khi bỏ tiền ra.
- Nuôi nhốt hoàn toàn trong chuồng: dê ở trong chuồng suốt ngày, thức ăn được cắt và mang đến tận nơi.
- Nuôi bán chăn thả kết hợp chuồng: ban ngày thả dê ra đồi hoặc bãi cỏ, tối về chuồng nghỉ.
- Nuôi thâm canh theo hướng lấy sữa: đàn dê cái được chọn lọc, vắt sữa theo lịch. Sữa dê đòi hỏi vệ sinh rất kỹ.
- Nuôi thâm canh theo hướng lấy thịt: tập trung giống thịt, chu kỳ xuất bán nhanh, dễ tính dòng tiền.
Nuôi nhốt giúp kiểm soát bệnh tốt hơn, nhưng tốn công cắt cỏ và chi phí thức ăn. Nuôi bán chăn thả tiết kiệm thức ăn hơn nhưng khó kiểm soát. Với đa số người mới, nuôi lấy thịt thường là hướng đi an toàn hơn.
Chuẩn bị gì trước khi dựng chuồng và đưa dê về
Chọn vị trí là bước quan trọng nhất: chỗ thoáng, cao ráo, không đọng nước sau mưa, có nguồn nước sạch và cách xa khu dân cư. Dê có mùi và có tiếng kêu, đặt sát nhà hàng xóm rất dễ phát sinh mâu thuẫn.
Về diện tích, bạn nên tham khảo khuyến cáo của cán bộ kỹ thuật địa phương thay vì áp dụng con số cố định. Nên tách riêng khu dê đẻ và khu cách ly để nhốt dê mới mua trong vài tuần trước khi nhập đàn chính.
Nguồn giống là chỗ người mới hay vấp nhất. Chọn giống có lý lịch rõ ràng, khỏe mạnh, không ho, không tiêu chảy, mắt sáng, lông bóng. Mua con giá rẻ bất thường thường kéo theo chi phí thuốc men về sau.
Về vốn, nên tính trước chi phí xây chuồng, mua giống, thức ăn và thuốc trong sáu tháng đầu, kể cả tiền thức ăn những tháng dê chưa xuất bán. Dự phòng thêm một phần vốn cho phát sinh là cách làm an toàn.
Cách chăm sóc và nuôi dưỡng dê hằng ngày
Thức ăn nên kết hợp cỏ xanh, thân lá cây trồng, thức ăn tinh và muối khoáng. Chỉ cho ăn cỏ thì thiếu đạm, còn chỉ cho ăn cám thì dê dễ béo và sinh bệnh. Dê mẹ đang nuôi con cần nhiều đạm hơn dê thịt đang lớn.
Nước uống phải sạch và luôn có sẵn. Máng ăn và máng nước nên rửa mỗi ngày để tránh thức ăn thừa bị ôi thiu, việc nhỏ này giúp giảm nhiều bệnh đường ruột.
Quản lý sinh sản cần theo dõi chu kỳ động dục của dê cái. Ghi lại ngày phối để tính ngày đẻ, và chuẩn bị ổ đẻ khô ráo, sạch sẽ trước khi dê mẹ sinh.
Lịch tiêm phòng và tẩy giun định kỳ không được bỏ qua. Hỏi cán bộ thú y địa phương để có lịch phù hợp với vùng của mình và ghi vào sổ theo dõi từng con.
Một trang trại quy mô nhỏ vận hành ra sao trong thực tế
Một hộ ở vùng đồi nuôi khoảng bốn mươi con, gồm dê sinh sản và dê thịt. Chuồng được chia ba khu: dê mẹ, dê con và cách ly. Phần đất trống phía sau trồng cỏ voi và keo dậu để cắt cho dê ăn, nhờ đó giảm đáng kể chi phí thức ăn thô so với mua cỏ ngoài chợ.
Chủ hộ tận dụng phân dê làm phân hữu cơ cho vườn cây ăn trái. Phân được ủ cùng rơm rạ cho hoai rồi mới bón lót. Với họ, phân dê đã trở thành một khoản thu nhập thêm.
Năm đầu họ gặp không ít khó khăn: dê con tiêu chảy vào mùa mưa khiến có lứa hao hụt. Sau đó hộ tách riêng khu dê con, tăng vệ sinh và chủ động cho uống men tiêu hóa khi thời tiết thay đổi, nhờ vậy tỷ lệ hao hụt giảm ở năm thứ hai. Lỗi thường nằm ở cách vận hành hằng ngày hơn là ở con giống.
Ưu điểm và nhược điểm của mô hình trang trại nuôi dê
Ưu điểm lớn nhất là vốn thấp và có thể thu hồi vốn tương đối nhanh. Dê có thể xuất bán sau vài tháng nuôi thịt. Mô hình này còn tận dụng được đất đồi, phụ phẩm nông nghiệp và phân chuồng.
Nhược điểm cũng rõ ràng. Dê dễ mắc bệnh đường ruột và ký sinh trùng nếu vệ sinh kém. Giá thịt dê thường biến động theo nguồn cung và thời điểm trong năm, nên không nên tính theo một mức giá cố định. Người mới cũng cần kiến thức kỹ thuật.
Để hạn chế rủi ro, nên bắt đầu với quy mô vừa sức, học một khóa tập huấn hoặc làm cùng hộ đi trước, và ghi chép ngay từ ngày đầu. Đừng mở rộng khi chưa quen việc.
So sánh chi phí và hiệu quả với bò và gà thả vườn
Nhiều người phân vân giữa nuôi dê, nuôi bò và gà thả vườn. Cách nhìn dưới đây dựa trên kinh nghiệm quan sát của đội ngũ, không phải số liệu thống kê chính thức, nên kết quả sẽ khác nhau tùy vùng.
Về vốn ban đầu, dê ở mức vừa phải, bò cần nhiều vốn hơn cho giống và chuồng, còn gà thả vườn có thể bắt đầu với số tiền thấp. Về thời gian thu hồi vốn, dê khá nhanh nếu đàn sinh sản tốt, bò chậm hơn, gà nhanh nhưng dễ chịu rủi ro dịch bệnh.
Nếu đất đồi rộng mà vốn ít, dê thường là lựa chọn cân bằng. Nếu có nhiều đất bằng và đủ sức lao động, bò có thể cho lợi nhuận lớn hơn về lâu dài.
Tiêu thụ sản phẩm và vì sao nên ghi chép truy xuất nguồn gốc
Các kênh tiêu thụ thịt dê phổ biến gồm chợ đầu mối, nhà hàng, bán trực tiếp cho người quen và liên kết qua hợp tác xã. Hộ nhỏ thường bắt đầu qua thương lái hoặc quán ăn quen, sau đó mới tính đến bán trực tiếp.
Ghi chép quy trình nuôi, lịch tiêm phòng và thức ăn đã dùng chính là cách truy xuất nguồn gốc đơn giản nhất. Khi khách hỏi con dê được nuôi thế nào, bạn có sổ để chứng minh, điều này giúp bán được giá tốt hơn với nhà hàng hoặc khách muốn mua thịt sạch.
Bạn có thể tham khảo các mô hình trang trại thành công tại Việt Nam trước khi quyết định. Nếu cân nhắc chăn nuôi theo hướng thông minh, xem thêm trang trại thông minh, xu hướng mới của nông nghiệp thế giới. Về chuẩn bị ban đầu, bạn đọc thêm cần chuẩn bị gì khi làm mô hình vườn ao chuồng. Để hiểu tiêu chuẩn chăn nuôi an toàn, bạn có thể tham khảo hướng dẫn về VietGAP chăn nuôi trên cổng thông tin của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn.
Câu hỏi thường gặp khi bắt đầu nuôi dê
Nuôi dê có cần vốn lớn không?
Không nhất thiết. Bạn có thể bắt đầu với vốn vừa phải nếu chọn quy mô nhỏ và tận dụng đất, chuồng sẵn có. Vốn lớn thường đến khi mở rộng đàn và xây chuồng kiên cố.
Một hộ gia đình nên bắt đầu với bao nhiêu con dê?
Nên bắt đầu với số lượng vừa sức, cân nhắc khả năng thức ăn và công chăm sóc của gia đình, rồi tham khảo thêm ý kiến cán bộ kỹ thuật địa phương.
Dê có dễ nuôi cho người mới bắt đầu không?
Dê tương đối dễ nuôi nếu bạn chịu học và theo dõi sát. Khó khăn nằm ở phòng bệnh đường ruột và quản lý sinh sản, nên người mới nên học thêm từ cán bộ thú y địa phương.
Bao lâu thì trang trại nuôi dê bắt đầu có lãi?
Tùy quy mô và cách làm, thường phải chờ đến khi đàn có con xuất bán đều đặn. Năm đầu thường là năm học hỏi và chi phí cao.
Phân dê có giá trị gì trong sản xuất nông nghiệp?
Phân dê là phân hữu cơ có giá trị nếu được ủ kỹ trước khi bón. Nó giúp cải thiện đất và giảm chi phí phân hóa học cho vườn cây.